IJzeren juwelen uit de 1e Wereldoorlog?

Tijdens onze vakantie in Zwitserland hebben wij een sieraad
gekocht in de vorm van twee trouwringen met de tekst 'Gold gab ich für Eisen'. In boeken kom je hier bijna niets over te weten, behalve dat het iets te maken heeft met de Eerste Wereldoorlog. Kunt u ons meer hierover vertellen?

Juwelen van ijzer
Helaas ontbreekt een foto van uw ringen, wat het beoordelen altijd moeilijker maakt. Uit uw brief meen ik echter te kunnen opmaken dat uw ringen zijn vervaardigd van ijzer. Daarmee bent u in het bezit vanuit kunsthistorisch oogpunt gezien interessant object.

IJzer werd - evenals staal - vanaf het eind van de achttiende eeuw regelmatig toegepast in juwelen vanwege de schaarste van edele metalen. De in Berlijn gevestigde Koninklijke IJzergieterij die in eerste instantie gespecialiseerd was in de vervaardiging van balkon- en tuinhekken en gebruiksvoorwerpen, begon in 1804 met de productie van sieraden onder de naam 'Berliner Kunsteisenguss' of het meer gebruikelijke 'Fer-de-Berlin'.

'Fer-de-Berlin'
De laatste benaming werd overigens ook gebruikt voor sieraden die ontstonden in de ijzergieterijen in Gleiwitz in Silezië, in Trier aan de Moezel en in Ilsenburg. Na Napoleons inname van Berlijn in 1806 werd een groot aantal modellen naar Frankrijk vervoerd. De productie in Parijs begon pas in 1828 en ook daar sprak men toen over 'Fer-de-Berlin'.

De modellen werden gevormd in was en afgedrukt in uiterst fijn zand. De zo verkregen mallen werden gevuld met het gesmolten ijzer en dit resulteerde in kantachtige motieven, die vervolgens met de hand werden afgewerkt, zwart gelakt en door middel van metalen ringetjes aan elkaar bevestigd tot bijvoorbeeld colliers en armbanden.

Rouwsieraden
De kleur leende zich bij uitstek voor rouwsieraden, maar dit gebruik ontstond pas in 1810, na de vroege dood van de bijzonder geliefde koningin Luise, de echtgenote van Frederik Willem III van Pruisen. De zogenaamde 'Luiseanhänger', sieraden met de beeldenaar van de betreurde vorstin, zijn dan ook nauwkeurig te dateren. Vanaf dat moment werden gietijzeren sieraden in een aantal Europese landen ook voor persoonlijke rouw gebruikt, waarbij de symbolische betekenis van ijzer, namelijk standvastigheid en volharding, een extra dimensie gaf.

Dankijzer
De grootste productie van gietijzeren sieraden vond echter plaats in 1813 en 1814, toen Pruisen met Frankrijk in oorlog was. In beide jaren werden méér dan 11.000 stuks vervaardigd, waarvan bijna de helft uit kruisvormige hangers bestond. De Pruisische koning riep zijn onderdanen op om goud in te leveren waarmee de oorlog kon worden gefinancierd. En wie zo patriottisch was kreeg een gietijzeren sieraad als dank.

Dit betekende niet dat elk ingeleverd juweel exact in ijzer werd nagemaakt. Men hanteerde een paar standaard modellen, waaruit waarschijnlijk een keuze kon worden gemaakt. Naast de kruishanger waren dat in ieder geval een bepaald model broche en een ring. Maar altijd waren deze - meestal zichtbaar - voorzien van de tekst: 'GOLD GAB ICH FUR EISEN, 1813' of 'ZUM WOHL DES VATERLANDES, 1813'.

Eerste Wereldoorlog
Dit systeem is voor ringen eveneens toegepast in 1915 tijdens de Eerste Wereldoorlog.
De meeste vroege gietijzeren sieraden vertonen de invloed van de neogotiek, die onder leiding van de architect Schinkel in Duitsland eerder merkbaar was dan in Frankrijk, waar men later sprak van de 'Style à la Cathedrale'. Drie- en vierpassen, acanthusbladmotieven en pinakels zijn regelrecht overgenomen van gotische kerkgebouwen.

Na ongeveer 1830 werden steéds meer blad- en bloemmotieven toegepast. Zo komt het kastanjeblad vanaf dat moment opmerkelijk vaak voor in 'Fer-de-Berlin'.Gietijzeren sieraden zijn dikwijls gesigneerd.

De firma's Lehmann, Hossauer, Geiss en Devaranne uit Berlijn en de firma Schott uit Ilsenburg voorzagen hun ontwerpen vrijwel altijd van hun naam. De twee laatste firma's exposeerden zelfs nog gietijzeren sieraden tijdens de Wereldtentoonstelling van 1851 in Londen.

Datering
Maar over het algemeen is het moeilijk om te bepalen tot wanneer ijzeren juwelen zijn gedragen. Dat komt ook omdat ze op portretten weinig voorkomen. Het lijkt erop dat de interesse voor ijzeren juwelen gedurende de tweede helft van de negentiende eeuw snel afnam. En in verband met de geringe waarde van het materiaal zal er toen ook wel veel vernietigd zijn. Daar komt nog bij dat gietijzer poreus en dus zeer kwetsbaar is. Als het valt, breekt het snel en het is bijzonder moeilijk te solderen of te lijmen.

Al met al oorzaken genoeg voor het feit dat er relatief weinig goede voorbeelden bewaard zijn gebleven. En dat betekent weer dat gietijzeren sieraden - ondanks de lage intrinsieke waarde - tegenwoordig hoge prijzen maken en vooral in Amerika en Duitsland een geliefd verzamelobject zijn geworden. De grootste collectie 'Fer-de-Berlin' sieraden bevindt zich in het Musée Le Secq des Tournelles in Rouen.

Klaas Martijn Akkerman