Avant-garde porselein van de Russische Revolutie

Keizerin Elizabeth richtte in 1744 aan de buitenkant van Sint Petersburg, gelegen aan de monding van de rivier Neva, de porseleinfabriek Sint Petersburg op. Tijdens de regeerperiode van Catharina de Grote veranderde de naam van deze fabriek in de Keizerlijk Porselein Fabriek. Er werd uitsluitend voor het hof geproduceerd.

Als gevolg van de februari revolutie in 1917 en de daarop volgende revolutie van de bolsjewieken in oktober dat jaar werd deze fabriek genationaliseerd en de naam vervangen door Staats Porselein Fabriek. Het overgebleven ‘wit’ van de fabriek werd gedecoreerd met nieuwe revolutionaire designs. In 1925 zou de naam veranderen in Lomonosov Porselein Fabriek naar de eerste grote Russische wetenschapper Mikhail Vasilevich Lomonosov, die tevens een bewonderd dichter en oprichter van de Academie van Wetenschap was.
Een groep radicale avant-garde kunstenaars, futuristen, kubisten en de abstract suprematistische schilders uit de kring van Kasimir Malevitsj hebben ontwerpen gemaakt voor het porselein na de Russische revolutie.
De fabriek werd in 1993 geprivatiseerd en in 2001 werd de historische collectie ondergebracht in het Staats Museum de Hermitage.

De schilder Kasimir Malevitsj ( 1878-1935) ontwikkelde rond 1923 een stijl die het suprematisme wordt genoemd. Malevitsj werd in 1917 voorzitter van de Nationale Kunstcommissie en richtte een jaar later UNOVIS op, een vereniging van voorvechters van de Nieuwe Kunstvormen. Malevitsj was niet alleen schilder, hij maakte ook totaalkunst: ontwierp onder andere kleding, textiel en keramiek en publiceerde een boek over de nieuwe systemen in de kunst. Kenmerkend voor het suprematisme zijn de abstract geometrische vormen, zoals het vierkant, de cirkel en het kruis in pure kleuren. Deze figuren lijken te zweven, maar proberen pure emotie uit te drukken. De Staats Porseleinfabriek verwierf Nicolai Suetin en Ilya Chasnik, studenten van Malevitsj voor het ontwerpen en op porselein schilderen van deze nieuwe niet naturalistische stijl. De ontwerpen van Malevitsj zelf werden door kunstenaars van de fabriek op het porselein geschilderd. De nog bestaande collectie laat de zoektocht van de suprematisten zien naar ruimtelijke vormen, gecreëerd met nieuwe ongebruikelijke vormen anders dan de ontwerpen van puur functionele objecten.

Kort na 1917 grepen de revolutionairen de kans om ook op porselein propaganda te maken en werd de fabriek gereorganiseerd. De kunstenaar en grafisch ontwerper Sergei Chekhonin werd benoemd tot hoofd van de kunstafdeling. De opdracht die hij kreeg was om porselein te vervaardigen die de revolutie liet zien, perfect van vorm en technisch gaaf uitgevoerd. Chekhonin is hierin van cruciaal belang geweest, want hij zocht belangrijke kunstenaars uit de Russische avant-garde uit, zoals Natan Altman, Vladimir Lebedev, Rudolf Vilde en Lyudmila Protopopova. Onder zijn leiding zijn verschillende stijlen medeontwikkeld. Eind 1922 nam Nicolai Punin de plaats van Chekhonin over. Punin was degene die de suprematisten Suetin en Chasnik de fabriek binnenhaalde.

In dienst van de Staat gebruikten de schilders en ontwerpers de internationale visie van het futurisme en kubisme voor de decoratie van bestaande of overgebleven ‘witte’ borden uit de fabriek aangevuld met nieuw ontworpen vormen om daarmee de nieuwe manier van leven te illustreren. Daarbij werd gebruik gemaakt van sterke kleuren en moderne onderwerpen ontleend aan de industrialisatie, zoals het Rode leger, het nieuwe regiem met zijn leiderschap, de hervormingen op landbouwgebied. De eigen artistieke bijdrage van hoofdontwerper Sergei Chekhonin heeft een groot aantal propaganda ontwerpen opgeleverd met nieuwe Russische emblemen als de hamer en sikkel en de rode ster, in elegant gestileerde composities met de waarneembare invloed van het futurisme.

Op de borden van het Agit-porcelein werden revolutionaire leuzen uit bronnen van Karl Marx, Thomas More en het Nieuwe Testament langs de rand geschilderd, bijvoorbeeld ‘Hij die niet werkt zal niet eten’, met in de spiegel een voorstelling van een oude vrouw door de striemende wind en een grote rode ster. In bussen, treinen en op gebouwen waren grote posters te zien met identieke leuzen.

De tentoonstelling Circling the Square: Avant-garde Porcelain from Revolutionary Russia is momenteel in de Hermitage kamers van Somerset House in Londen te zien. De collectie is uitgeleend door het Staatsmuseum de Hermitage te int Petersburg en samengesteld in samenwerking met het Courtauld Instituut, eveneens gevestigd in Somerset house. Het geheel omvat 300 objecten en 70 ontwerpschetsen, alles gedateerd vanaf 1918 tot midden 1930 en thematisch verdeeld over vier zalen, volgens de vier onderwerpen zoals in dit artikel aangeven.

Hermitage Rooms, South Building, Somerset House, Strand, Londen, tel. 0044 (0)2078454630, www.hermitagerooms.org.uk
tot en met 31 juli 2005

Met dank aan Sue Bond Public Relations