Meeslepend beschrijft de Duitse dichter en filosoof Johann Wolfgang von Goethe een reis door het Harzgebergte, midden in de winter. De lezer waant zich in een schilderij, wanneer hij schrijft over vage violette schaduwen van een groep bomen en overhangende rotsen in de door een gele middagzon beschenen sneeuw. Naarmate de uren verstrijken worden deze schaduwen steeds dieper blauw in een naar donkergeel-oranje neigend zonlicht. Als de zon dicht bij de horizon is gekomen en het purperen licht het gehele landschap in een rode gloed zet, worden de schaduwen groen. Goethe beschrijft haast een sprookjeslandschap geschilderd in de kleuren rood en groen. Het verhaal maakt deel uit van Goethe’s kleurenleer en is een typisch voorbeeld van de proefondervindelijke ervaringen waarop deze gebaseerd is.

Goethe’s kleurenleer werd gepubliceerd in drie gedeelten: als Beiträge zur Optik I (1791) en II (1792) (deel III, Von den Farbigen Schatten bleef ongepubliceerd), als Didaktischer Teil in 1808 en ten slotte in zijn geheel, onder de titel Zur Farbenlehre in 1810. Het is een omvangrijk werk met een bijzondere status in de wereld van cultuur en wetenschap; vanaf het begin zijn er uitgesproken voor- en tegenstanders. In de huidige zin van het woord is Goethe’s kleurenleer niet wetenschappelijk, dat wil zeggen niet volgens de strikt natuurkundige principes gebaseerd op Newton, maar in de Romantiek rond 1800 lag het begrip wetenschap veel genuanceerder. Natuurfilosofen vermengden nauwkeurig onderzoek en feiten met eigen visie en passie, ontleend aan literatuur en kunst. Naar hun idee zijn kleuren niet alleen natuurkundige golflengtes, maar ook individuele waarnemingen met gevoelswaarden en emoties. Ze worden immers gevormd in het brein, via de optische instrumenten van de ogen.

Kunstenaars, vooral landschapsschilders, hielden zich juist op deze manier met kleuren bezig. Hoe nemen zij zelf een bepaalde kleur waar en hoe geven zij die weer, zodat de kijker deze observatie kan herbeleven? Alleen wetenschappelijke feiten volstaan niet, vinden zij.
Goethe’s voornaamste reden om zijn kleurenleer te schrijven was dat hij op zijn reizen in Italië had bemerkt dat er geen handleiding over kleuren bestond. Zijn kleurenleer is een theorie van de waarneming, aan de hand van eenvoudig uit te voeren proefjes. Met die waarnemingen bouwt hij een organisch geheel op, waaruit langzaam de kleurenleer tot bloei komt.

De essentie van de kleurenleer is Goethe ontdekking dat het menselijke oog (brein) complementaire kleuren oproept. Deze kleuren worden zo genoemd, omdat zij de oorspronkelijke kleur aanvullen en compleet maken. Kijk eens gedurende tien seconden naar een blauw vlak met een stip in het midden (die de aandacht vasthoudt) en sluit de ogen. Na enkele seconden verschijnt op het netvlies hetzelfde vlak met stip, maar nu in de kleur oranje. Gekleurde schaduw is hetzelfde fenomeen. Waar schaduw valt ontbreekt licht en daarom is er ook geen kleur. Het oog vult deze lacune aan met de complementaire kleur, bijvoorbeeld paars bij geel; zonlicht is hiervan een bekend voorbeeld. Goethe deed een experiment met een kaars, waarvan hij de schaduw op een stuk wit papier liet vallen. Het licht van de vlam kleurde het papier oranje-geel, behalve de schaduw die blauw was. Om te bewijzen dat de kleur van de schaduw niet veroorzaakt werd door de vlam, herhaalde hij de proef met rood papier (groene schaduw) en groen papier (rode schaduw).

Goethe was zelf op deze gedachte gekomen toen hij afwisselend een blauwe en gele kleur zag in een doorschijnende buste in zijn kamer, tegen een donkere respectievelijk lichte achtergrond. De kleuren geel en blauw, die zo ontstaan, vormen zijn enige twee basiskleuren.
Een volgende stap is dat hij deze twee kleuren intensiveert, door meer of minder waas toe te voegen. Geel wordt dan van oranje tot rood, lichtblauw wordt via donkerblauw paars. In beide gevallen betekent de intensivering dus het toevoegen van een rode component. Goethe verbindt de twee kleurlijnen in hun geïntensiveerde en lichte pool: lichtblauw met geel geeft groen, rood met paars geeft magenta. Dit magenta is de sterkste kleur en staat daarom bovenaan; groen komt dan vanzelf onderaan. Zo ontstaat een kleurencirkel.

Goethe voerde proeven uit door via een prisma naar witte en zwarte vlakken te kijken, waarbij dit prisma op dezelfde wijze functioneert als de troebele massa. Hij was er zich van bewust dat deze kleuren optisch waren, maar volgens hem konden ze ook in verf worden nagebootst.
In zijn kleurencirkel komt het basisprincipe van tegenstelling (tussen licht en donker) terug in het contrast tussen de kleuren onderling. De complementaire kleuren liggen tegenover elkaar: rood tegenover groen, oranje tegenover blauw, geel tegenover paars. Kleuren die elkaar niet raken (en niet in elkaar overvloeien of direct uit elkaar voortkomen) noemt hij karakteristieke kleuren. Rood, geel en blauw vormen een karakteristieke combinatie, evenals paars, oranje en groen.

Voor schilders raadt Goethe karakteristieke combinaties aan om contrasten en emoties weer te geven. Het toepassen van alle zes kleuren levert een harmonische combinatie.

De eerste kunstenaars die daadwerkelijk zijn kleurleer toepasten, zijn te vinden in Engeland in het midden van de negentiende eeuw. Dat is niet zo bijzonder, want al vanaf de achttiende eeuw is er in brede kringen in Groot-Brittannië belangstelling voor kleurenleren.
Isaac Newton beschreef zeven kleuren in de regenboog, de prismatische kleuren (Opticks, 1704). J.C le Blon maakte voor het eerst onderscheid tussen primaire kleuren (die niet uit menging ontstaan) en secundaire kleuren (de mengingen van de primaire kleuren) (Il Colorito, 1735). Moses Harris maakte een kleurencirkel met drie primaire en drie secundaire kleuren en deed experimenten met gekleurde schaduwen (The Natural System of Colours, 1776). In de negentiende eeuw vond een intensief debat plaats tussen aanhangers van Newton en die van Goethe: George Field (1817,1835) en David Brewster (1836) tegenover James Sowerby (1809) en David Ramsay Hay (1828), om enkelen te noemen.

ENGELAND TEST GOETHE'S THEORY OF COLOURS

In 1840 verscheen de Engelse vertaling: Goethe’s Theory of Colours, waardoor de discussie in bredere kring gevoerd werd. De vertaler was Charles Eastlake, een autoriteit op het gebied van schilderkunst: president van de Royal Academy en directeur van de National Gallery. Hij vond de bestaande publicaties te theoretisch, te weinig toepasbaar voor schilders. Goethe baseert zich op eigen waarnemingen, net als schilders, aldus Eastlake, die bovendien Goethe’s observaties terugzag in de schilderkundige tradities van de antieken en de Renaissance (waarin hij was gespecialiseerd). Hij onderschrijft in zijn uitvoerige annotaties Goethe’s uitgangspunt van het licht-donker contrast. Een transparante laag over en witte ondergrond geeft warme gele kleuren; een doorzichtige laag over een donkere ondergrond geeft koude, blauwachtige tinten. Daarnaast wijst hij op de toepassing van complementaire kleurvlakken, niet alleen in grote delen maar ook in details.

Een eerste rechtstreekse toepassing is te vinden bij J.W. Turner, die al in 1818 kleurencirkels had ontwikkeld voor de ‘aerial’ (optische) en de materiële keuren. Hij kocht Eastlakes boek en maakte aantekeningen in de kantlijn, waarin hij blijk geeft van serieuze kennis van de toepasbaarheid. Hij was het niet eens met Goethe’s opvatting dat rood geen basiskleur is en niet in de regenboog zit, maar hield zich wel bezig met de polariteit tussen licht en donker. Hij besloot Goethe’s theorie in praktijk te brengen en exposeerde in 1843 twee grote schilderijen in de Royal Academy: Light and Shadow (Goethe’s Theory)- the Morning of the Deluge en Shadow and Darkness- the Evening of the Deluge. Het ochtendschilderij toont een vage massa voor een licht vlak, met gele-oranje-rode tinten; het andere werk toont het omgekeerde effect met blauwe-paarse tinten. De kleuren geel en blauw domineren vele van zijn schilderijen en aquarellen en ook in vele andere werken zijn de experimenten met transparante atmosferische massa’s (stoom, wolken) terug te vinden.