Van Gogh's Japonisme

'Kijk, is dat niet bijna een ware religie die ons wordt geleerd door de zo eenvoudige Japanners, die in de natuur leven alsof ze zelf bloemen waren. En je kunt volgens mij de Japanse kunst niet bestuderen zonder vrolijker en gelukkiger te worden en die ons doet te- rugkeren naar de natuur, ondanks onze opvoeding en ons werk in een wereld vol conventies.' (brief van Vincent aan Theo, september 1888)

Dit geïdealiseerde beeld van Japan en de Japanners had Vincent van Gogh (1853-1890) zich gevormd na het zien van vele Japanse prenten en het lezen van verschillende publicaties over Japan. Wanneer Van Gogh voor het eerst met Japanse kunst in contact kwam, is niet precies bekend. Uit zijn brieven weten we dat hij al tijdens zijn Hollandse jaren boeken las waarin de Japanse prentkunst beschreven wordt. Een actieve houding ten opzichte van deze kunstvorm nam Van Gogh pas in de winter van 1885-86, toen hij in Antwerpen verbleef en daar zijn eerste Japanse prenten kocht. In die tijd was hij vooral gecharmeerd van het exotische karakter van de voorstellingen en gebruikte hij ze ter decoratie van zijn atelier. Het was in Parijs, waar Vincent in de periode 1886-88 verbleef, dat hij een serieuze belangstelling voor de Japanse prentkunst ontwikkelde. Hij bracht daar, samen met zijn broer Theo, een omvangrijke collectie Japanse prenten bijeen. Deze verzameling, die ruim vierhonderd exemplaren omvat, bevindt zich thans in het Van Gogh Museum.

	De bloeiende pruimenboom, coll. Van Gogh Museum

Vrije kopieën
Van Gogh beperkte zich in zijn liefde voor de Japanse kunst niet tot het verzamelen. Zo spoorde hij zijn kunstenaarsvrienden Louis Anquetin (1861-1932) en Emile Bernard (1868-1941) aan Japanse prenten te bestuderen, organiseerde hij een tentoonstelling met prenten uit zijn eigen collectie, gaf hij Japanse prenten weer in de achtergrond van enkele van zijn eigen werken, en liet hij zich stilistisch sterk beïnvloeden. Aanvankelijk kwam dit, zoals bij veel kunstenaars in die periode, vooral tot uiting in het gebruik van heldere kleuren, de keuze voor onverwachte uitsneden en de beperkte toepassing van perspectief. Een meer expliciete weerslag van zijn interesse in Japan en de Japanse kunst komt tot uitdrukking in de drie vrije kopieën die Van Gogh eind 1887 maakte naar Japanse prenten.

De brug in de regen, coll. Van Gogh Museum

Twee zijn gebaseerd op prenten van Utagawa Hiroshige (1797-1858), De bloeiende pruimenboom en De brug in de regen, de derde is een interpretatie van De courtisane van Keisai Eisen (1790-1848). Van Gogh kopieerde de voorstellingen met behulp van overtrekpapier waar met potlood een raster op getekend was. Dit raster stelde hem in staat de voorstelling over te brengen en te vergroten op de drager van zijn schilderij. In tegenstelling tot de twee prenten van Hiroshige die hij zelf bezat, gebruikte hij voor De courtisane niet de originele prent maar een reproductie ervan die de omslag sierde van een aan Japan gewijde uitgave van Paris Illustré (mei 1886).

Twee van de drie overtreksels zijn bewaard gebleven en bevinden zich, net als de drie schilderijen, in het Van Gogh Museum. De methode van overbrenging doet vermoeden dat de schilderijen nauwkeurige kopieën zijn van hun gedrukte voorbeelden. Niets is minder waar. Zo veranderde of intensiveerde Van Gogh de kleuren die in de prenten voorkwamen met als gevolg dat ze sterker met elkaar contrasteren.

Ook voegde hij aan de gekopieerde voorstelling decoratieve randen toe. Bij De brug in de regen en De bloeiende pruimenboom bevat deze omlijsting een reeks Japanse karakters. Deze tekens heeft Van Gogh her en der van andere prenten overgenomen en hebben niets met de voorstellingen te maken. De rand om de figuur van de courtisane is van geheel andere aard. Van Gogh voegde een compleet landschap toe, bestaande uit een vijver met bamboe, waterlelies, kikkers, kraanvogels en twee figuren in een bootje. Ook hier haalde hij weer enkele elementen uit andere prenten. Zo vinden we de dikke pad en de kikker terug op een prent die zich in de oorspronkelijke collectie van Vincent bevindt. Van Gogh kopieerde dus in de drie Japonistische schilderijen niet strikt een Japanse prent maar maakte er door wijzigingen in de kleuren, door toevoegingen van elementen, en niet te vergeten door zijn eigen, zeer herkenbare schilderstijl, een eigen voorstelling van.

Voorpagina Paris Illustré, coll. Van Gogh Museum			Overtek voor de Courtisane, coll. Van Gogh Museum		De courtisane, coll.VanGogh Museum

Tentoonstelling
De courtisane en andere, door Japanse kunst beïnvloede schilderijen van Van Gogh, zijn opgenomen in de tentoonstelling Reflecties, Japan en Japonisme waarmee het Van Gogh Museum het 400-jarige contact tussen Japan en Nederland viert. In deze expositie, die nog tot 17 september 2000 te zien is, wordt een beeld gegeven van Japan zoals dat gezien werd door de ogen van Van Gogh en zijn tijdgenoten. Dit gebeurt door Japanse voorwerpen en prenten die in de tweede helft van de negentiende eeuw in Europa verhandeld werden (uit de collecties van het Rijksmuseum voor Volkenkunde te Leiden en het Van Gogh Museum in Amsterdam) te tonen naast fraaie op Japan geïnspireerde kunstvoorwerpen van westerse kunstenaars.

Auteur: Marije Vellekoop

Conservator Tekeningen en Prenten van het Van Gogh Museum in Amsterdam

Keuze uit de literatuur:
- Bogomila Welsh-Ovcharov, Van Gogh à Paris, tent.cat. Musée d'Orsay, Parijs, 1988 - Charlotte van Rappard-Boon e.a., Catalogue of the Van Gogh Museum's collection of Japanese prints, Zwolle/Amsterdam 1991