De weg der wonderen

De dichter Rein Bloem volgde het spoor van middeleeuwse pelgrims van Pavia, ten zuiden van Milaan, naar Rome, via de Via Francigena. Deze oeroude bedevaartsroute voert de reiziger van nu langs prachtige Romaanse kerken en nog altijd betoverende landschappen.

Collechio, Johannes de Doper

De oude Via Francigena voert ons door het vroegere rijk der Longobarden waarvan de sporen nog steeds aanwezig zijn. Het Longobardenvolk stamde uit Oostgermanie, maar bedreigd door de Avaren, vestigden zij zich in de 6de eeuw in Midden Italië. De hoofdstad van het Longobardische Rijk was Ticinum, later omgedoopt in Pavia, een drukke, rijke havenstad gelegen aan een zijrivier van de Po. Longobarden reisden vanaf de 7de eeuw van Pavia langs de Via Francigena, de weg der Franken, naar Rome met als doel Rome te vriend te houden en de Byzantijnse vijand te verjagen.

Frankische Rijk
Onder koning Liutprand (713-744), bereikte de macht van het Longobardische Rijk een hoogtepunt. Opvolger koning Aistulf kwam door zijn veroveringen in conflict met paus Stephanus, die de hulp inriep van Pippijn de orte, koning der Franken. Pippijn dwong Aistulf de veroverde gebieden af te staan, schonk ze aan de paus en dat was het begin van de Kerkelijke Staat. Karel de Grote lijfde het Longobardenrijk in bij het Frankische Rijk en werd zo de nieuwe koning der Longobarden.

Kunstnijverheid
De kunst van de Longobarden kwam voornamelijk tot uiting in de kunstnijverheid, gebaseerd op antieke voorbeelden. Men gebruikte vlecht- en bandornamenten, zoals u kunt zien aan de altaarsteen, soms gecombineerd met geometrische plantenmotieven en fantasiedieren, uitgehouwen in steen of op fresco's en in mozaïeken vastgelegd. Soms zijn het stenen stripverhalen zoals op de kathedraal van Saint Donnino in Fidenza of, zoals op de vloer van het koor in de kloosterkerk San Savino, een zwart/wit schaakbord met spelers in mozaïek.

	De Apocalyps (detail)

Wonderen
Wat maakt nu dat men deze reis de weg der wonderen noemt? Is dat de rust die de hedendaagse reiziger ervaart, de kunst die hij bewondert, het landschap of de legendes? Want legendes zijn er legio, ze staan beschreven maar ze zijn ook te zien op de gevel van de kathedraal van Fidenza.

Een voorbeeld: keizer Maximilianus wordt door San Donnino gekroond, er breekt echter ruzie uit en Donnino vlucht, hij wordt ingehaald en onthoofd, raapt zijn eigen hoofd op en waadt door de rivier. Beeldhouwers haalden ook grappen uit. Zo is er een beeltenis te zien waarop een man - wellicht een pelgrim - naast een vrouw staat die een gelukzalige glimlach op haar gezicht heeft. Bij nader inzien blijkt een hand van de man onder haar rok te verdwijnen. Beeldhouwwerken, gemaakt om pelgrims te lokken, maar ook tot lering en vermaak.

Wonderlijk verhaal
Misschien maakte het volgende verhaal de Via Francigena wel tot de pelgrimstocht? Rein Bloem vertelt:

'Vroeg in de achtste eeuw wilde een Frankische bisschop, Moderamnus uit Rennes, op bedevaart naar Rome. Hij trok langs een omweg eerst naar Reims. Daar bad hij op de graftombe van Sint Remi en verwierf in de kerk van deze heilige drie relieken van aanzienlijke kwaliteit. Geen topstukken, maar ze zouden hem toch goed te pas kunnen komen onderweg: fragmenten van Remi's stola, zijn boetekleed en zelfs zijn zweetdoek. De plaatselijke kroniekschrijver Flodoard gaat in zijn Historia Remensis Ecclesiae niet in op de beweegredenen van de pelgrim in spe, maar we mogen aannemen dat hij met deze attributen in zijn ransel een gouden toekomst tegemoet ging.

Fidenza, de drie koningen

En zo gebeurde het dat onze bisschop voorbij Fidenza de Via Aemilia verliet, om de route langs de Monte Bardone te volgen. Daar zou zijn kostje spoedig gekocht zijn.

Dicht bij het toen onbeduidende kerkje in Berceto, nog geen kilometer van de pas die nu Cisa heet, duizend meter boven de lokkende Tyrrheense Zee, bracht hij met zijn klerk of koorknaap Vulfado de nacht door. Hij hing zijn kostbare kledingstukken aan een wilg en... vergat ze de volgende morgen in te pakken. Vulfado moest terug om ze alsnog te halen, maar wat hij ook deed, hij slaagde er niet in, hij kon er met geen mogelijkheid bij. Moderamnus dit vernemend, ging zelf poolshoogte nemen, maar ook toen bleven de relieken buiten bereik, ze werden door Gods hand telkens omhoog getrokken.

De bisschop begreep de wenk en liet het wasgoed hangen. Hij droeg het wonder op aan het kerkje in Berceto en trok verder naar Rome, in de wetenschap dat zijn verhaal als een lopend vuurtje zijn gang zou gaan.

Toen hij na maanden op de terugweg, weer in Pavia aankwam, het beginpunt van de Frankenroute, werd hij verwelkomd door koning Liutprand, die hem vol ontzag toezegde een omvangrijke kloosterkerk te vestigen in Berceto en die als leen te geven aan de kerk van Sint Remi in Reims, waar het avontuur begonnen was. Moderamnus bracht de blijde boodschap over en keerde, toen de bouw voltooid was, naar Italië terug. Hij promoveerde weldra tot abt, verdiende na zijn dood een standbeeld in de kerk en werd heilig verklaard. Zo kreeg het wonder zijn beslag'.

Te voet, per fiets of met de auto
Aartsbisschop Sigeric uit Canterbury reisde in 994 van Rome via de Apennijnen en Pavia terug naar Engeland. Hij noteerde alles wat hij zag: landschappen, stadjes, kerken, kloosters, pleisterplaatsen en wetenswaardigheden vanaf Rome tot Calais. Zo ontstond een reisgids, die nog steeds gebruikt wordt, maar dan beginnend in Pavia, om vervolgens via stille paden dwars door de Apennijnen tot aan de Tyrrheense Zee en langs Romeinse heerwegen naar Rome te gaan.

Deze pelgrimstocht naar Rome voert langs 37 dorpen waar nog niet alles door de toeristenindustrie onder de voet is gelopen. Per dag legt men te voet, per fiets of auto 30 à 40 kilometer af en rust uit in de pleisterplaatsen bezocht en genoteerd door Sigeric. In onze hectische tijd, waarin ook religie een steeds kleinere rol speelt, is er toch de behoefte aan een rustpunt.

Duizend jaar geleden was een tocht langs de Via Francigena een tocht voor Gods wonderen, nu wordt het afleggen van deze antieke route langs kunst, kerken en sprookjesachtige landschappen een reis naar rust en bezinning.

Rein Bloem's boek geeft zo'n boeiend en beeldend verslag van 'zijn' pelgrimstocht dat ik denk dat een ieder die dit boek leest onmiddellijk zal proberen zijn vakantieplannen te wijzigen.

Auteur: Mickey de Rooij

Bronnen:
- Rein Bloem, De weg der wonderen, Uitg. Valkhof Pers, ISBN 90 5625 034 5
- Rein Bloem, Grasduinen, december 1999
- Tentoonstelling 'De weg der wonderen', Museum Catharijne Convent, Utrecht
- Labrys Reizen te Nijmegen organiseert deze Via Francigena o.a. met Rein Bloem als gids