De historie der herinneringen

Wie ver reist, wil niets vergeten. En graag laten zien waar hij is geweest. Daarom bloeit de souvenirindustrie, al meer dan vijfhonderd jaar. Maar de aandenkens aan landen en steden die onze voorouders mee naar huis namen, hebben nu een dubbele betekenis.

Wat hij misdeed zullen we wel nooit weten, maar in 1441 kreeg een man, Van Morselen geheten, van de rechtbank in het Vlaamse stadje Lier als straf een bedevaart naar Den Bosch opgelegd. Nadat hij daar in de Sint Jan voor het beeld van Onze Lieve Vrouw om vergeving had gesmeekt, keerde hij, hopelijk gesticht, naar huis terug. Maar niet zonder als aandenken aan zijn reis èn als bewijs van zijn bedevaart een pelgrimsinsigne te hebben gekocht.

Hij heeft, zoals te doen gebruikelijk, met die tinnen draagspeld het Onze Lieve Vrouwebeeld aangeraakt en 'beladen', en daarna op zijn hoed of mantel gespeld. Dit gaf hem de status van pelgrim, zodat hij, wanneer nodig, op onderdak en steun mocht rekenen.

Pelgrimsinsignes
Deze pelgrimsinsignes zijn in Europa wellicht de vroegste vormen van reissouvenirs. De laatste jaren zijn ze - dankzij de metaaldetector - bij duizenden aangetroffen. Ze zijn dikwijls ver weg van hun oorsprong gevonden, wat wijst op een enorme mobiliteit in de late middeleeuwen, op een levendige reis- en bedevaartcultuur.

Zo'n vijftienduizend draagspeldjes zijn er inmiddels bekend, voor het merendeel religieuze. Maar er bestaan eveneens profane insignes. Grappige, zoals voorstellingen van muzikanten, een wildeman met kaproen en dieren of een ruiter die een molentrap bestijgt. Gewaagd erotische exemplaren komen niet minder zelden voor.

Chique souvenirs
Deze insignes zijn heel wat eenvoudiger reissouvenirs dan de exotische voorwerpen en naturalia die zeelui en avonturiers in de 17de-eeuw uit de Oost en West meebrachten, of de dure stukken die reizigers op Grand Tour vanuit Italië meenamen. Zij kochten schilderijen met Venetiaanse stadsgezichten van Canaletto of Guardi, klassieke oudheden, kijkjes op Romeinse oudheden of Tivoli en prenten van Piranesi. Populair waren micro-mozaïekjes en objecten in pietra dura. Je ziet er vaak bloemen op en bekende gebouwen, Romeinse ruïnes en de Vesuvius op weergegeven.

Afbeeldingen van steden, gebouwen en panorama's behoren door de eeuwen heen tot de meest gezochte reisaandenkens. In het begin van de 19de eeuw begint de hausse in dat soort voorstellingen. Nooit eerder immers gingen zoveel welgestelden puur voor hun plezier op reis. Het luidde het moderne toerisme in. Ook op ceramiek en nog meer op glas komen die topogra?sche afbeeldingen voor.

Souvenirglazen.

Toeristen
Met name in toeristische trekpleisters en kuuroorden in Duitsland, Silezië en België als Warmbrunn, Bad Pyrmont en Spa bood men glazen met plaatselijke voorstellingen te koop aan, zogeheten Kurgläser. Het gaat hier meestal om bekers van bevangglas, glas dat uit twee lagen bestaat, waarvan de buitenste gedeeltelijk is weggeslepen. Een buitenste laag van bijvoorbeeld opaal- of melkglas bood alle mogelijkheid om een medaillon weg te slijpen, waarop een schilder dan een impressie gaf van de schoonheid van het betreffende oord.

Transparante topografische beelden
Topografische voorstellingen op souvenirglazen is niet een exclusieve aangelegenheid voor kuuroorden. In het Amsterdamse Historisch Museum trof ik twee 19de-eeuwse glazen bekers aan, duidelijk bedoeld als souvenirglazen. Het ene is een Boheems glas, dat een vlakke bodem heeft en gedeeltelijk goudbruin is gebeitst. Hier is de Ronde Lutherse Kerk in gegraveerd, gezien vanaf de Haarlemmersluis.

De kerk is een schepping van Adriaan Dortsman en dateert van 1671 en met zijn mooie, groen uitgeslagen koepel is hij enig in zijn soort. Het andere glas is een iets hogere en slankere beker met afgeronde bodem en drie ronde pootjes. Daarop zie je een gravure van het Paleis voor Volksvlijt, zoals je er vanaf de Utrechtsestraat op keek.

Het gebouw dateerde uit 1864 en was het meest spectaculaire bouwwerk uit de 19de eeuw in ons land. In 1929 brandde het af en ging voorgoed verloren. En zo herbergt het museum ook voor ons een bijzonder souvenir. Een herinnering aan een onbereikbaar geworden gebied: het verleden.

Auteur: Adrie van Griensven