Hansje in de Kelder, 18e eeuw, particuliere collectie.

Het geboorteglas spreekt
waar de ouders zwijgen

Goden en geesten moet men niet ontstemmen - het is een wijsheid zo oud als de mensheid zelf. Praten over sommige gewichtige zaken van het leven werd ook in onze cultuur eeuwenlang gezien als het tarten van hogere machten zelf. De kans bestond immers dat het heilzame van goede geesten teniet gedaan zou worden. Dan zouden donkere krachten hun slag kunnen slaan. Ingrijpende momenten in een mensenleven zullen mede daardoor in vroeger eeuwen omgeven zijn geweest door een gunstig stemmend, bezwerend stilzwijgen.

Oude gebruiken rond de geboorte getuigen van magisch denken. Daar kon immers veel mis bij gaan. Wanneer een vrouw zeker wist dat ze moeder ging worden wilde men toch familie, vrienden en goede kennissen op de een of ander manier van het heuglijke feit op de hoogte stellen. Niet simpelweg door het als een feit aan te kondigen, nee, er kwam een heel ritueel bij kijken. In de hogere kringen was het in de 17de en 18de eeuw gebruikelijk om intimi uit te nodigen eens wat te komen drinken. Op een goed moment kwam dan Hansje in de Kelder op tafel. Zonder erover te reppen wist eenieder wat dit beduidde.

Façon de Venise drinkglas met diamant gegraveerde voorstelling van een vrouw in verwachting en de inscriptie 'Hansie inde Kelder', Nederland, 1685. Peter Korf de Gidts, Amsterdam.

Hansje in de kelder
Bij de rijksten was het Hansje in de Kelder een zilveren tazza, waar Hugo ter Avest u meer over vertelt. Hansje is natuurlijk symbolisch voor het verwachte kind (overigens, toentertijd heetten zowel jongens als meisjes Hansje). Het moment bood alle gelegenheid om de tazza rond te laten gaan en iedereen er uit te laten drinken op de gezondheid van moeder en haar komende boreling.

Er bestaan nog meer benamingen voor het verschijnsel Hansje in de Kelder. In Vlaanderen heeft men het over Maajken in het Schapraajken (kast) en het Kindeken in het Spindeken. Voor het aankondigen van de blijde gebeurtenis voldeed in plaats van een duur zilveren voorwerp evengoed een speciaal drinkglas. De aanstaande vader zette dit de genodigden met trots voor. Het was gegraveerd met de voorstelling van Hansje en een toepasselijke inscriptie.

Ook het glas ging plechtig rond. Op een Nederlands façon de Venise glas uit omstreeks 1685 toont de diamantgravure een vrouw in verwachting, staande op kelderplavuizen, en luidt de inscriptie 'Hansie inde Kelder'. Op andere glazen uit die tijd zie je tussen de inscriptie een dansende knaap op een druiventros.

Talrijke 18de eeuwse varianten
Kennen we uit de 17de eeuw maar enkele zilveren en glazen Hansjes in de Kelder, een eeuw later blijkt het drinken uit een zilveren exemplaar nagenoeg verdwenen en raken die van glas echt ingeburgerd. Er bestaan talrijke elegante 18de eeuwse kelkglazen, waarop met het rad Hansie-voorstellingen zijn gegraveerd in allerlei varianten.

	Kraamkamervoorstelling met inscriptie 'Het Welvaren van de Kraamvrouw en 't Kintien', Nederland, circa 1760. Peter Korf de Gidts, Amsterdam.

Je komt hem als een dansende knaap tegen, maar nog vaker als klein kind, een amor of een jongen in een keldergewelf. In de kelder staan op de plavuizenvloer tonnen en daaruit zie je Hansje (brande)wijn tappen. Een enkele keer is Hansie uitgedost als een kabouter met puntmuts en zie je hem wel eens vrolijk schrijlings op een wijnton zitten, een glas in de hand.

Onderonsje voor vrouwen
Rond de geboorte kwamen in de 18de eeuw meer soorten glazen in zwang. Het kraamvrouwenglas bijvoorbeeld, ook geboorteglazen genoemd. Deze eveneens met het rad gegraveerde kelkglazen en bokalen tonen de kraamkamer. 'Het Welvaaren van de KraamVrouw en Kintie' lees je in allerlei spellingsvarianten. De decoratie is natuurlijk het interessantst. Die gunt je een blik binnenshuis en een aardige kijk op de gebruiken van toen.

Kandeelbeker met kraamkamerscène en inscriptie 'Het welvaaren van de kramvrouwe en kintie', omgeving Jacob Sang, Nederland, circa 1755. Collectie Frides Laméris.

Het is vrijwel steeds dezelfde afbeelding, soms eenvoudig, dan weer uitgebreid, maar centraal staat steeds het hemelbed waarin de kraamvrouw warm en comfortabel in de kussens zit en het in windsels gewikkelde kind in de armen heeft of waarbij het in een rieten wieg ligt. Bijna altijd zijn er een of meer vrouwen bij, een min, vroedvrouw, een oma of andere bezoeksters. Een van hen trekt aan een koordje dat bevestigd zit aan de schommelwieg, waarvan het rustgevend deinen de kleine zoet houdt.

Opmerkelijk zijn de twee stoelen met een hoge rug bij het bed. Ze zijn bestemd voor het bezoek, maar een ervan diende wellicht ook de moeder om erin te bevallen en er nadien, even uit bed, in te kunnen zitten. Of het was een bakermat, met een rug flink hoog, de baker of moeder beschermd tegen de tocht. De kraamkamer moest vooral tochtvrij blijven. Daar zorgde ook de vader voor. Op sommige glazen zie je hem de deur niet verder dan een kier openen.

Een baby om op te klinken
Een kraamkamerafbeelding is niet volledig zonder een tafel, waarop naast een schaal hoog opgetaste zoetigheid of oublies een paar kraamkamerglazen staan, beter gezegd gedekselde bokalen. Of zouden het kandeelglazen zijn, waaruit de kandeel met een lepel werd geschept en het bezoek in kleine glaasjes geserveerd. Hoe het precies zit met die glazen is niet bekend. Het lijkt me eerder dat die bokalen er voor de pronk stonden. Kandeel schonk men uit een porseleinen kandeelstel, bestaande uit een kan met twaalf bekertjes. Of men schepte de kandeel uit speciale kandeelbekers, die een klokvormige kelk op een korte geprofileerde stam en een deksel hebben.

	Kandeelbeker met de voorstelling van een kraamkamer en voorzien van de tekst 'Het Welvaren van de Kraamvrouw en het Kind', Nederland, 18e eeuw. Kunsthandel H.C. van Vliet, Amsterdam.

Zeker is dat tot in het begin van de 18de eeuw het bezoek de kandeel dronk uit één glas, dat rondging. Even daarvoor had de 'jonge' vader met kraamkamermuts op het hoofd met een met linten versierde kandeelstokje de warme kandeel nog even goed geklopt.

Kandeel drinken is een typisch Oudnederlands gebruik. Het is een soort advokaat, maar vloeibaarder. Op kandeelglazen is de voorstelling meestal diezelfde als op kraamkamerglazen en bestaan de inscripties ook uit zegewensen als het welvaren van moeder en kind, spoedig herstel, en dergelijke.

Bijzondere vormen en voorstellingen
Je vindt, en dat is het aardige, allerlei geboorteglazen met bijzondere vormen en voorstellingen. Zo werd in de kunsthandel een paar kelkglazen aangeboden, een stel, met hoge slanke balusterstam en belletjes in de nodus. Op de kelkrand zag je een rococoreliëfband met vogeltjes tussen het sierlijk krullend gebladerte. De hoofdvoorstelling op de ene was de gebruikelijke kraamkamerscène met de wens dat de moeder spoedig mocht herstellen. Op het andere glas, en dat is het aparte, lag op een kussen op een tafel een blote baby en nodigde het opschrift uit te proosten op 'Het welsyn van de jong geborene'.

Geboortebeker of stortebeker in retro a fili-techniek, Antwerpen. Het zilvermontuur met rammelaar, fluitje in de vorm van een dolfijn en de wapens van Joannes Hoogervliet, reder te Vlaardingen, en Catharina Paspoort, met Delftse keur en jaartal, 1952. Particuliere collectie.

Een snakerij met een dolfijn
Een uitzonderlijk exemplaar, in privé-bezit, heeft de vorm van een dubbelglas. De onderste kelk fungeert als bel, de bovenste is gewoon om uit te drinken. Het is 18de-eeuws en je kan hem gewoon neerzetten. Dat is niet mogelijk bij een mooie vroege Antwerpse geboortebeker, eind 16de-eeuws is hij en een zogenaamde snakerij. Je kan hem alleen ondersteboven neerzetten. Gebruik je hem, dan moet je de inhoud in één teug legen of hem anders blijven vasthouden.

Wat de beker nog bijzonderder maakt is het puur zilveren renaissancemontuur, een rond spijlenkooitje met daarin een rammelaar boven een fluitje in de vorm van een dolfijn. Opzij zitten schildjes met familiewapens. De inscriptie luidt 'Die-lydt-die-verwindt-1592', wat zoveel wil zeggen als je moet eerst lijden om te overwinnen.

Geboorteglas met naam
Zelden komt het voor dat de naam van de pasgeborene op een geboorteglas staat. In de kunsthandel trof ik er een aan gedateerd 1729. De gravering laat een kraamkamer zien, compleet met hemelbed, wieg en op tafel pronkbekers en een schaal lekkernijen. De inscriptie vermeldt dat met dit glas de komst werd gevierd van Hendrik Costerus. Hem lag een toekomst als belastinggaarder in het verschiet; hij werd zeventig.

	Cuppa van geboorteglas dat Jacob Sang graveerde voor zijn zoon Nol. De inscriptie leest 'Spoel Nolletje zijn Bolletje', Nederland, circa 1760.

Maar helemaal mooi is het geboorteglas dat de beroemde glasgraveur Jacob Sang met het grootste plezier van de wereld zal hebben versierd. Het was immers voor hemzelf. Jammer genoeg bleef van dit familiestuk alleen de kelk bewaard (en die mist bovendien een hap). Sang graveerde het glas rond 1760 ter gelegenheid van de doop van zijn zoon. De inscriptie luidt: 'Spoel Nolletje zijn bolletje'. Dat dit veelvuldig gebeurd zal zijn, en dan niet louter met gezegend water, lijdt geen twijfel.

Auteur: Adrie van Griensven